Асфальтан зам тавих технологи

 Зам тавих ажиллагаа газрын тэмдэглэгээ, хагалгаанаас эхэлдэг. Яг хаана асфальт байх, хаана явган хүний зам болон замын хашлага байх нь тодорхой тооцоологдсоны дараа л зам тавих ажил эхэлнэ. Мөн борооны усыг хаана цуглуулж хэрхэн урсгахыг энэ үе шатанд заавал шийдэх ёстой. Түүнчлэн асфальт бетон гадаргууны хольц ямар байхыг тодорхойлно.
Замыг ямар нөхцөлд ашиглахаас шалтгаалж хайрган суурины зузаан болон асфальтан гадаргууны тоог тохируулдаг.

 Хэрэв асфальтыг явган хүний зам, авто зогсоол, эсвэл орон сууцны ойролцоо ерөнхийдөө ачаалал багатай зам дээр хийх бол 10-15 см-ийн суурь хангалттай. Мөн 4-5 см-ийн зузаантай нэг давхар асфальтан гадаргуу байсан ч болно. Харин авто тээврийн хэрэгслийн байнгын хөдөлгөөн, мөн хүнд даацын ачааны машин зорчихоор төлөвлөгдөж байгаа бол 25-30 см-ийн хайрган суурь дэвсэж, түүний дээрээс 2-3 давхар асфальт гадаргуу хийдэг.

Асфальтан зам тавих технологид замын суурийг дэвсэх үед борооны болон үерийн усыг урсгах ховилыг тооцоолох шаардлагатай. Хэрэв бродюр буюу замын хашлага суурилуулах бол түүнийг асфальт тавихаас өмнө суурилуулдаг. Мөн өөр төрлийн бэлтгэл ажлуудыг ч хийх ёстой, тэр дунд траншейны нүх, таглааг засварлах, өндөрлөх, дулааны бэлэн шугамын засвар, эсвэл шинээр угсрах гэх мэт ажлууд дурдагдана. Замын гадаргууг аль болох найдвартай, чанартай байлгахын тулд дээрээс нь гурав дахь давхаргыг дэвсэж болдог. Давхаргуудын хоорондох авцалдаа бол олон давхаргатай зам тавихад хамгийн чухал асуудал юм. Тэд зүгээр ч нэг наалдчихгүй. Нэг дээр дараагийн давхаргыг дэвсэхийн өмнө заавал битум түрхэж өгдөг.

Давхар болгоны асфальтын нягтрал өөр байж болно. Хамгийн доод давхарга дээр илүү том ширхэгтэй хайрга бүхий асфальт, харин хамгийн дээд давхаргад аль болох нарийн ширхэгтэй байвал үрэлт болон элэгдэлтээс хамгаалдаг байна.

Асфальтан замын ашиглалтын хугацааг уртасгах аргууд   

1. Зөв хийц, чанартай барилгын материал ашиглах
 Суурь болон доод давхаргыг бат бөх бэлтгэх.
 Чанартай дүүргэгч ашиглах.

2. Ус зайлуулах системийг зөв шийдэх
 Замын доорх болон хажуугийн ус зайлуулах суваг, шугамыг сайн хийх. Учир нь ус тогтох нь асфальт эвдрэх хамгийн том шалтгаан болдог.

3. Тогтмол үзлэг, арчилгаа хийх
 Хагарал, нүхийг жижиг үед нь цаг алдалгүй нөхөн дүүргэж, томрохоос урьдчилан сэргийлэх.

4. Замын ачааллыг зөв тооцоолох
 Хэт хүнд даацын машин байнга явах замыг тусгай хийцээр хийх шаардлагатай.

5. Өвлийн улиралд арчилгаа хийх
 Цас, мөсийг цаг тухайд нь цэвэрлэх.
 Хэт их давс хэрэглэхээс зайлсхийх.

Бетон зуурмагийн температур

Бетон зуурмагийн температур нь бетоны чанар, бат бэх, бэхжих хугацаа, удаан эдэлгээ зэрэг олон үзүүлэлтэд шууд нөлөөлдөг чухал үзүүлэлт. Бетон зуурмагийн температур гэдэг нь цемент, ус, дүүргэгч, нэмэлт бодис зэргийг холих үеийн болон цутгах үед бетон зуурмаг хэмжигдэх буй дулааны хэмжээ юм.
-Зуурмаг бэлтгэх үеийн температур
-Цутгалтын үеийн температур
-Бэхжилтийн температур
Дээрх бетоны температурыг хэт халуун улирал болон хүйтэн цаг агаарын үед тогтмол хянаж байх шаардлагатай.

 Бетоны температурыг шалгах арга:

- Температур хэмжигч (термометр, термокабел): Холцлын гол хэсэгт 10 см гүн суулгана. Зуурмаг холилсны дараа даруй хэмжинэ.
- Бетоны температурыг бичигч төхөөрөмж (data logger): Цутгалтын дараах бэхжилт, дотоод температурын өсөлтийг хянахад хэрэглэгдэнэ.

 Орчны температурыг ангилал ба хэрэглээ:

- Хүйтэн (–5°C ~ +5°C) – Бетон зуурмагийн температурыг >10°C-аас дээш талбайд хүлээлгэж өгнө. Энэ үед бетон зуурмагт түргэн бэхжүүлэгч мөн халаагч ашиглана. Мөн бетоны бэхжих орчны температурыг тогтмол 15°C-аас дээш барих шаардлагатай.
- Энгийн (+5°C ~ +25°C) – Барилга, дэд бүтцийн ажил гүйцэтгэх энгийн ажил
- Халуун (>30°C) – Бетоны температурыг бууруулах арга хэмжээ авах. /Шүүлтүүрийн үнс, мөс ашиглан бетоны температурыг бууруулах, дүүргэгч материалыг хөлдөөх/ зэрэг үүнээс аль болох бетоны цутгалтын үеийн ажил хийгүй байх.

 Бетоны температурын нөлөө:

- Бага температур (<5°C) – Бэхжилт удааширч, бетоны эхэн үеийн бат бэх шаардлагад нийцэхгүйгээс үламас тэсвэрлэн бат бэхэд хүрэхгүй. Хүйтэн тэсвэрлэл мууджиж удаан эдэлгээт чанар муудна.
- Дунд температур (10~20°C) – Энэ нь бетон зуурмагийн бэхжилт авах таатай температур бөгөөд стандарт нөхцөл. Бетон бэхжихэд хангалттай өсөлт хэвийн явагдсанаар бетоны бат бэх, удаан эдэлгээ нэмэгддэг.
- Өндөр температур (>25°C) – Бетон зуурмаг орсон усны тодорхой хэсэг нь цементтэй урвалд орж (гидратаци) явагдаж байхаас үлдсэн нь түргэн ууршиж улмаар гадаргууг хагарч гардаг. Хэт хурдац урвал нь бетоны дотоод бүтцийн нягт суулт үүсгэж улмаар бүс хэсгээр гүнйй болоод гадаргуун дээр ан цав үүсгэж бетоны бат бэх, удаан эдэлгээг чанарын эдрээр дордуулна.

 Чанарын шалгалт:
ASTM C1064/C1064M – Шинэ бэлтгэсэн бетон зуурмагийн температурыг хэмжих стандарт арга.

Бетоны найрлага тооцох

Бетоны найрлагыг хуурай материалаар тооцдогоос дүүргэгч материалын чийгийг зуурах бетоны найрлагадаа зөв зохицуулж тооцохгүй бол усны орц нэмэгдэж, хасагдаж хайрга, элсний орц өөрчлөгдөж, сонгосон зохистой найрлага зөрчигдөж бетон хольц, бетоны шинж чанар алдагдана. Иймээс хайрга элсний чийгийг бодитойгоор зөв тодорхойлж, хэрэглэх
материалынхаа чийгтэй тэнцүү хэмжээний усыг хасаж тэр хэмжээгээр нь хайрга элсээ нэмдэг.

Жишээ нь: 1м3 бетонд хайрга 1100 кг, элс 750 кг, ус 170л орох байхад хайрганы чийг 1%, элсний чийг 2,8%, байсан гэж үзье. Тэгвэл чийгтэй 1100 кг хайрганд байгаа ус (1100х0,01)=11л, чийгтэй 750кг элсэнд байгаа ус (750х0,028)=21л болно. Энэ нь усны орцоос (11+21)=32л-ийг хасаж (170-32)=138л болгоод хайрганы орцыг (1100+11)=1111 кг, элсний орцыг (750+21)=771 кг –аар нэмнэ.
Хэдийгээр элс, хайрга нь хольцгүй байх ёстой боловч хайргатай элс, элстэй хайрга байх нь олонтой тохиолддог. Ийм байвал хэдий хэмжээний хольц байгааг тогтоож мөн л орцыг зохицуулж тооцно. Тухайлбал таны хүлээн авсан элсний 12% нь хайрга(5мм-ээс том ширхгүүд) байгаа бол та элсний орц дээрээ (750х0,12)=90кг-ийг нэмж (750+90)=840кг болгон хайрганы орцоосоо 90кг-ийн хасаж (1100-90)=1010 кг гэж авна.

👷✏#Цементийн тооцоо
1 давхар байшингийн сууринд 1м3 хүнд бетоны хувьд 1700-2500 кг байдаг. Энэ зуурмагт 250-300 кг цемент, 500-700кг элс, буталсан чулуу 1100-1300 кг, ус 100-200л шаардлагатай ба харин ханын шаварт 1 хүрз цемент 3 хүрз элс гэж бодоорой. Харин ханын нийт талбайгаа гаргаад 1 м2-д дунджаар 0,02м3 шавар зуурмаг орно. Элс цементэн зуурмагийн жин ойролцоогоор 1м3 нь 2000 кг. Та 100м2 талбай шавардана гэж үзвэл 100х0,02=2м3 зуурмаг орно. 2м3х2000=4000кг зуурмаг болно. 4000/4=1000кг буюу 1 тн цемент орно.

🏗🏢#Бетоны үндсэн шинж чанар
Бетоны хамгийн чухал шинж чанар нь шахалтын хүч юм. Үүнээс хамааран бат бөхийн анги бий болно. "B" англи үсэг, МПа дахь дээжийн хүчдэлд тохирсон тоо. В3.5 - В80 хүртэлх бетоны зэрэгцээ барилгын ажилд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг барилгын ажил В15 - В30 юм.
Ангиллаас гадна тэмдэг нь хүчийг заахад ашигладаг. "M" гэсэн латин үсгээр тэмдэглэсэн ба кг/см квадрат дахь хүчдэлд тохирсон тоо. Ангилал, брэндүүд нь харьцангуй үнэн зөв хамааралтай байдаг. Жишээлбэл, M200 шийдэл нь B15, M300, B22.5 ангитай тохирно.

#Бетоны анги
Нягт кг/см2 марк

B7.5 98 M100
B10 131 M150
B12.5 164 M150
B15 196 M200
B20 262 M350
B30 393 M400
B35 458 M450
B40 524 M550
B45 589 M600
B50 655 M600
B55 720 M700
B60 786 M800

#Бетоны шаардлагатай анги тооцох

-М100- бетоны төхөөрөмж, парребиков суурилуулах, жижиг архитектурын маягтуудыг ашиглах
-М150 - Замыг суурилуулах, хашаа барих
-М200- Хана, бетоныг босгох
-М250- Үйлдвэрлэл цул сангийн суурь, шарах, суурь хавтан, бага ачаалалтай хавтан шат,
-М300-аливаа ачаалал бүхий барилга байгууламж: хана тааз, суурь
-М350- хана багана, тааз, дамнуруу, цулын суурьтай

 Ахуйн хэрэглээний ус зайлуулах систем таны гэрийн хамгаалагч
Хүмүүс ихэвчлэн ус зайлуулах системийг анзааралгүй орхидог ч бороо орж, үерлэхэд түүний үнэ цэнийг ойлгодог. Ус зайлуулах систем нь таны гэр, хашаа байшинг борооны уснаас хамгаалж, хөрсний эвдрэл, ханын цууралт, суулт үүсэхээс урьдчилан сэргийлдэг.

Ус зайлуулах системийн үүрэг 
 Бороо, цасны хайлсан усыг гэр, хашааны суурь хэсгээс холдуулах
 Хөрсний чийгийг зохистой түвшинд байлгах
 Гадна тохижилт, зам талбайн эвдрэлээс сэргийлэх
 Хашаа, байшингийн суурь, хананы бат бөх байдлыг хамгаалах
 Үерийн эрсдэлээс айл өрхийн хөрөнгийг хамгаална
 Байгальд ээлтэй байдлаар усны менежментийг сайжруулна

 Гадна тохижилтын ажилд ямар ажлууд хамаарах вэ?
 Барилгын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.25-д зааснаар байгууламжийн гаднах талбайн ногоон байгууламж, авто зам, зогсоол, явган хүний зам, гарц, оршин суугчдын амрах болон хүүхдийн тоглоомын талбай, уран барилгын жижиг хэлбэр, гэрэлтүүлэг зэргийг барьж байгуулах үйл ажиллагааг гадна тохижилтын ажил гэнэ.

 Гадна тохижилтын ажил нь зөвхөн гоёл чимэглэлийн зориулалттай зүйлс биш бөгөөд оршин суугчдын тав тухтай, аюулгүй, таатай орчинд амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэхэд чиглэсэн цогц үйл ажиллагаа юм.
 Ногоон байгууламж: Мод, бут, зүлэг, цэцгийн мандал зэрэг нь орчны агаарыг цэвэршүүлж, сэтгэл санааг сэргээж, стресс бууруулахад чухал нөлөөтэй.
 Авто зам ба зогсоол: Зөв зохион байгуулалттай зам, зогсоол нь хөдөлгөөний аюулгүй байдал, автомашины зохистой хэрэглээг дэмждэг.
 Явган хүний зам гарц: Хүн бүрийн аюулгүй зорчих боломжийг хангах зам, гарц нь орчин үеийн хот байгуулалтын салшгүй хэсэг юм.
 Хүүхдийн тоглоомын талбай: Хүүхдүүдийн хөгжил, хөдөлгөөн, нийгэмших чадварт эерэг нөлөөтэй, аюулгүй орчныг бүрдүүлдэг.
 Амралтын талбай: Оршин суугчдын амрах, бясалгах, тайвшрах орчныг бүрдүүлдэг сандал, сүүдрэвч, навчит модод, усан байгууламж зэргийг хамарна.
 Уран барилгын жижиг хэлбэрүүд: Хөшөө дурсгал, хосолсон чимэглэлүүд нь орчны уур амьсгалыг баяжуулж, соёлын үнэт зүйлсийг дамжуулна.
 Гэрэлтүүлэг: Гадна орчны аюулгүй байдал, гоо зүйн өнгө төрхийг бий болгоход зайлшгүй шаардлагатай.

Бетоны анги тооцох
Бетоны хамгийн чухал шинж чанар нь шахалтын хүч юм. Үүнээс хамааран бат бөхийн анги бий болно. "B" англи үсэг, МПа дахь дээжийн хүчдэлд тохирсон тоо. В3.5 - В80 хүртэлх бетоны зэрэгцээ барилгын ажилд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг барилгын ажил В15 - В30 юм. Ангиллаас гадна тэмдэг нь хүчийг заахад ашигладаг. "M" гэсэн латин үсгээр тэмдэглэсэн ба кг / см квадрат дахь хүчдэлд тохирсон тоо. Ангилал, брэндүүд нь харьцангуй үнэн зөв хамааралтай байдаг. Жишээлбэл, M200 шийдэл нь B15, M300, B22.5 ангитай тохирно.
Бетоны шаардлагатай анги тооцох
-М100- бетоны төхөөрөмж, парребиков суурилуулах, жижиг архитектурын маягтуудыг ашиглах
-М150 - Замыг суурилуулах, хашаа барих
-М200- Хана, бетоныг босгох
-М250- Үйлдвэрлэл цул сангийн суурь, шарах, суурь хавтан, бага ачаалалтай хавтан шат,
-М300-аливаа ачаалал бүхий барилга байгууламж: хана тааз, суурь
-М350- хана багана, тааз, цулын суурьтай ангид тохирно.

Ус (Барьцалдуулагч материалууд)

Ус нь идэвхтэй түүхий эд бөгөөд цементтэй урвалд ордог гол түүхий эд юм. Усны чанар нь ямар түвшинд эрдэсэжсэнээс шалтгаалдаг. Ус нь янз бүрийн эрдэс давстай, органик болон механик хольцтой байдаг ба энэ нь усны оршин тогтнож буй орон нутгаас шалтгаална. Ус хэдий олон эрдсийг дамжин урсана төдий чинээ эрдэс давсыг өөртөө уусгадаг. Усанд агуулагдах олон төрлийн нэгдлүүд нь бетон зуурмаг, барилгын техникийн шинж чанарт нөлөөлж бэхжилтийг өөрчлөх, бэхжилтийг зогсоох, удаашруулах, хүйтэн тэсвэрлэлтийг бууруулах, цементэн чулуунд хагарал үүсэх, гадаргууд хужир ургах гэх мэт муу нөлөөллийг бий болгодог. Үүнээс болоод бетоны физик механик шинж чанар алдагддаг. Иймд бетоны үйлдвэрлэлд доорх шинж чанарыг агуулсан усыг ашиглах шаардлагатай.

Бетон зуурмаг бэлтгэхэд устөрөгчийн үзүүлэлт: PH<4.0
● Унданд хэрэглэх цэвэр ус байх.
● Усанд сульфатын агууламж =0.27%
● Усанд байх бүх давсны хэмжээ 5000мл/л-с ихгүй байх.
● Хэрэглэж байгаа усыг ямар нэгэн байдлаар тохиромжгүй гэж үзвэл цэвэр ус хэрэглэн тус тусад нь сорьц хийж шалгах хэрэгтэй.
● Бетоныг услах, норгож арчлахад тухайн бетоныг үйлдвэрлэхэд ашигласан усыг хэрэглэх нь тохиромжтой.

Бетоны үндсэн шинж чанар

Бетоны хамгийн чухал шинж чанар нь шахалтын хүч юм. Үүнээс хамааран бат бөхийн анги бий болно. "B" англи үсэг, МПа дахь дээжийн хүчдэлд тохирсон тоо. В3.5 - В80 хүртэлх бетоны зэрэгцээ барилгын ажилд хамгийн өргөн хэрэглэгддэг барилгын ажил В15 - В30 юм. Ангиллаас гадна тэмдэг нь хүчийг заахад ашигладаг. "M" гэсэн латин үсгээр тэмдэглэсэн ба кг / см квадрат дахь хүчдэлд тохирсон тоо. Ангилал, брэндүүд нь харьцангуй үнэн зөв хамааралтай байдаг. Жишээлбэл, M200 шийдэл нь B15, M300, B22.5 ангитай тохирно.

Бетоны шаардлагатай анги тооцох

-М100- бетоны төхөөрөмж, парребиков суурилуулах, жижиг архитектурын маягтуудыг ашиглах
-М150 - Замыг суурилуулах, хашаа барих
-М200- Хана, бетоныг босгох
-М250- Үйлдвэрлэл цул сангийн суурь, шарах, суурь хавтан, бага ачаалалтай хавтан шат,
-М300-аливаа ачаалал бүхий барилга байгууламж: хана тааз, суурь
-М350- хана багана, тааз, цулын суурьтай ангид тохирно.

Цемент (Барьцалдуулагч материалууд)

Байгалийн шохойн чулууг буталж нунтаглаад тодорхой найрлага бүхий шавартай устай хольж бэлтгээд +1450 цельсэд шатааж гаргаж авсан чулуунцар (клинкер) - ийг хөргөөд гөлтгөнө чулуутай(CaSO4*2H2O) хольж тээрэмдэж гарган авсан усанд, агаарт бэхжих чадвар бүхий холбогч материалыг Портланд цемент гэнэ. Портланд цементийн бүрэлдэхүүнд цемент, шохойн чулуу, шавар зэрэг орно. “MNS:ЕN 206” стандартын дагуу 5 төрлийн цемент байдаг.

● CEM I (PC) – Портланд цемент
● CEM II (OPC) – Холимог цемент (Ихэвчлэн Портланд цементээс бүрэлдсэн)
● CEM III (PSC) – Галт уулын шаарган цемент
● CEM IV (PPC) – Поззолан
● CEM V (СPC) – Холимог цемент

Цементийн марк гэдэг нь бат бэхийн үзүүлэлтийг стандартчилж, нормчилсон утгыг хэлж байгаа бөгөөд цементийн идэвх гэж бат бэхийн бодит утгыг хэлнэ. Цементийг 3 сар хадгалахад идэвх нь 20% буурдаг буюу жилийн хугацаанд хадгалахад 40-60% буурах боломжтой. Цементийг тээвэрлэх болон хадгалах үед агаар, ус чийгний үйлчлэлд оруулж болохгүй.

Дүүргэгч материалыг том ширхэгтэй (Хайрга, дайргыг фракцаар нь 5-10мм,10-20мм, 20-40мм гэж ангилдаг) болон жижиг ширхэгтэй (Элс MNS 0.14-5мм, ASTM C33 эсвэл AASHTO M80 стандартыг 0.075-4.75мм ширхэглэлтэй материал буюу элс) гэж 2 ангилна. Хайрга гэдэг нь ямар нэгэн физик механик хүчний үйлчлэлд ороогүй мөлгөр гадаргуутай чулууг (ихэвчлэн голын чулуу) хэлнэ. Хайргыг ямар нэгэн байдлаар физик, механик хүчний үйлчлэлд оруулж (70% хүртэлх гадаргуугийн эвдрэлд оруулж) фракцаар нь ялган авч, бутлаад хайргыг олборлодог.

Дайрга гэдэг нь уулын чулууг олборлоод зуун хувь бутлан гарган авсан чулууг хэлнэ. Элсэн дахь тоос, шавар, шорооны агууламж 3 хувиас ихгүй, элсэнд агуулагдах хайрганы хэмжээ 5 хувиас ихгүй гэсэн гол шалгуур тавигддаг. Ширхгийн нарийн бүдүүн байдлаас хамаараад ширхгийн модуль гэсэн утга гардаг. Энэ нь 2.2-3.25 мм-ийн хооронд байвал тохиромжтой гэж үздэг.

Дайрга буюу том дүүргэгчийн ТООСЖИЛТИЙН ХЭМЖЭЭГ тогтоох

Дайрганы хэмжээг цутгагдах элементээс шалтгаалан ширхэглэлийн хэмжээг тогтооно.

• Нимгэн хавтан цутгахад хамгийн том дайрга ньтухайн цутгагдах хавтангийн зузааны хагасаас бага байна.

• Төмөр бетон хийц эдлэхүүн цутгахад дайрганыхэмжээ нь арматурын хоорондын зайн ѕ хэмжээнээс хэтрэхгүй байх

• Гулгуулж өндөрлөх хэвээр цутгахад – уг бүтээцийн ханын зузааны 1/6-ээс хэтрэхгүй байх
• Хөөргөөр шахах бетонд хоолойн дотоод голчийн 0,4мм байх

• В15 ба түүнээс ангийн бетонд – 40 ба 70мм–ийн дайрга хэрэглэнэ.

Жич: Дайргыг заавал шигшиж ялгасан байх ёстой. Бутлуурт ороогүй мөлгөр хайргыг бетонд хэрэглэхийг хатуу хориглоно.